Deyim yerindeyse, hemen hemen her şeyin üzerinde bir fiyat etiketinin bulunduğu bir çağda, “düşünmek”, özellikle varoluşumuz, dünya ve toplumsal gidişatımız hakkında düşünmek, artık gereksiz ve tehlikeli eylemler arasında sayılıyor. Çünkü toplumun ideal insan dayatması zihnimizi ele geçirmiş durumda.
Sanki herkesin bir elinde mezura, diğer elinde tahtadan bir kalıp varmış gibi; karşılaştıkları insanları buna göre ölçüp biçmeye, ideal ölçülere ve kalıplara göre yontmaya çalışıyorlar. İnsan bazen kendine şunu soruyor: Kimin normali, neyin ölçüsü, kimin ideali?
Bilmem, “normal” kelimesinin etimolojik kökeni hakkında hiç düşündünüz mü? Ne demek normal?
Türkçeye Fransızcadan geçen normal kelimesi, Latince normalis kelimesine dayanıyor. Latince norma, marangozların ve ustaların doğru açıyı ölçmek için kullandığı gönye anlamına geliyor. Normalis ise başlangıçta “gönyeye uygun, ölçüye göre yapılmış” demek. Zamanla bu anlam genişleyerek “kurala uygun” ve “olağan” anlamlarını kazanmış.
Bugün normal dediğimizde hem alışılmış ve olağan kabul edileni hem de belirli kurallara ve ölçülere uygun olanı kastediyoruz. Bu tanımı okuyunca insan, “Peki, kimin kurallarına uygun olmak?” diye sormadan edemiyor. Kimin normali?
Doğaya baktığımızda eşsiz bir sistem ve düzen görürüz. Ancak bu düzen çeşitlilik üzerine kuruludur ve kusursuz bir simetriden söz etmek mümkün değildir. Bir ağaca uzaktan baktığımızda kusursuz bir tasarım görürüz ama yakınına geldiğimizde bir dalın diğerinden daha uzun, kısa, kalın veya ince olduğunu anlarız. Bazı dallar simetrik biçimde göğe uzanırken bazıları eğridir. O ağaç, bütün bu farklılıklarıyla doğanın bir parçasıdır ve olduğu hâliyle güzeldir.
İnsanlar normal kelimesinden kurala uygun olanı anlarlar ancak aynı insanlar, kurallara uyma ve kuralları çiğnememe konusunda aynı hassasiyeti göstermezler. Kâğıt üzerinde kurallara uygun görünen pek çok iş, gerçekte kural dışı olabilir. Bu durum ortaya çıkmadığı sürece pek çok kişi açısından bir sorun da yoktur.
Herhangi bir insanın ve aracın bulunmadığı bir caddede olduğunuzu düşünün. Kırmızı ışıkta sonuna kadar bekleyen, yeşil yanmadan karşıya geçmeyen kaç kişi vardır? Bir elin parmaklarını geçmez!
Dolayısıyla çoğunluğun normal ölçüsü, kendi konforu ve çıkarı söz konusu olduğunda, genellikle söylemleriyle uyumlu olmaz. Bu nedenle normal olgusu, insan söz konusu olduğunda toplumsal beklentileri karşılamaya yetmez. Çünkü insan, maviye ve pembeye indirgenemeyecek, açıklanamayacak kadar çeşitli ve renkli bir varlıktır. Bu nedenle pek çok meslek dalı, insan ve zekâ türü vardır.
Beyazların çoğunlukta olduğu bir toplumda siyahi bir insan norm dışı görünebilir ancak siyahilerin çoğunlukta olduğu bir toplumda “ayrık otu” muamelesi görmeyecektir. Örneğin, bazı toplum ve kültürlerde balık etli kadın güzel kadın olarak kabul edilirken bugün dünya, 90-60-90 gibi oldukça orantısız bir idealin peşinde. Bilmem farkında mısınız, herkes yaşamak istiyor ama herkes yaşlanmaya karşı. Alnındaki, göz çevresindeki kırışıklıklardan pek rahatsız.
Keşke yalnızca bununla sınırlı olsaydı. Bir şekilde kişisel tercih diyebilir, idare ederdik. Ancak artık alnındaki kırışıklıklardan rahatsız olmayan, kendi bedeniyle barışık insan da rahatsızlık veriyor. Herkes 50 yaşındayken 30 yaşında gibi görünmek istiyor. Saatlerce tırnaklarından, saçlarından ve kişisel bakımlarından bahsedildiği, bunların bir norm gibi görüldüğü bir topluluğun içinde olduğunuzu düşünün. İşkence gibi bir şey olurdu. Hele de siz insanın bundan çok daha öte ve değerli bir varlık olduğunu düşünüyorsanız!
Yaşamda normal olgusu, ideali ve yargısı dâhil her şeyin yeniden düşünülmesi gerekiyor. Bazen kalbini yitirmekte olan bir dünyada insana dair ilk neyi korumalı ve kurtarmalıyız diye düşünmeden edemiyor insan.
Elbette burada sözünü ettiğim şey, ortak normların, kuralların ve sınırların ortadan kaldırılması değil. Aksine, toplumun gerçekleri ve ihtiyaçlarıyla örtüşen kuralların, sınırların ve yasaların toplumu bir arada tutma ve koruma konusunda oldukça gerekli ve işlevsel olduğunu düşünüyorum. Ancak gözlemlerime dayanarak şunu rahatlıkla söyleyebilirim: İnsan, bizzat dâhil olmadığı pek çok şeye karşı önyargılı, katı, yasakçı ve acımasız bir tutum içinde.
İnsanların farklı dillere ve kültürlere kapalı olduğu topluluklarda, sevgi anlayışının bile ne kadar tek tip ve katı olabildiğini görürsünüz. Oysa insan farklı kültürlerden ve yaşam biçimlerinden insanlarla tanışıp yakınlaştıkça, başlangıçta kendisine yabancı gelen şeyleri anlamaya başlar. Her farklılığı benimsemeyebilir ama en azından yargılamadan önce anlamaya yönelik bir mesafe kat eder.
Nitekim insan yaşamı boyunca pek çok insanla, engelle ve olayla karşılaşır. Bu insanlar, engeller ve olaylar; iyi ya da kötü, ağır ya da hafif oldukları kadar, büyüme fırsatları içeren birer dönüşüm etkenleridir. İnsan her güne yeni biri olarak uyanır. Her yeni gün, bir önceki günün yabancısıdır.
O hâlde normal nedir?
Normal, normal olmamanın doğal kabul edildiği bir yaşam algısı ve anlayışıdır. Normal olan, bir ötekine benzemek zorunda kalmadan kendi biricikliğini koruyarak, bir ötekinin özgünlüğünden rahatsızlık duymadan yaşayabilmektir.
Normal olan insan olmaktır, çünkü insan, normal kalıbının içine sığdırılamayacak kadar özgün, renkli ve çeşitli bir varlıktır.
Hepimiz bir başkasının yabancısı ve anormalıyız. Ve bu çok normal!